Grein birt í Morgunblaðinu sunnudaginn 18. janúar 2009

Exista hafði hag af sterkri krónu

Eftir Sigurð Valtýsson

Fullyrðingar sem komið hafa fram í fjölmiðlum um að Exista hafi veðjað gegn íslensku krónunni eiga ekki við rök að styðjast. Staðreyndin er sú að Exista dró úr gjaldeyrissamningum sínum á árinu 2008 og var það fyrirtækinu ekki í hag að krónan veiktist. Eins og lesa má úr reikningum Exista á árinu 2008 olli veiking krónunnar fyrirtækinu fjárhagslegum skaða, þótt varnir hafi dregið úr því tjóni.

Spákaupmennska eða varnir
Að undanförnu hefur nokkur umræða verið í þjóðfélaginu um óuppgerða gjaldeyrissamninga í íslenskum bönkum. Gjaldeyrissamningar og gengisvarnir eru í grunninn einföld fyrirbæri og algeng í viðskiptum. Í umræðu undanfarið virðist hins vegar sem nokkurs ruglings gæti um gjaldeyrissamninga og tilgang þeirra. Mikilvægt er að þeir sem vilja fylgjast með þessari umræðu átti sig á hvers vegna fyrirtæki gera samninga um gengisvarnir og hvert markmið þeirra er.

Gjaldeyrissamningar eru í grófum dráttum notaðir í tvenns konar tilgangi. Annars vegar til spákaupmennsku þar sem spákaupmaður veðjar t.d. á að lækkun tiltekinnar myntar skili honum hagnaði þegar samningurinn er gerður upp. Spákaupmaðurinn vonast því til að myntin lækki í verði þannig að samningurinn skili honum ávinningi. Hann tapar aftur á móti á hækkandi gengi.

Hins vegar eru gjaldeyrissamningar þó líklega oftast notaðir til þess að draga úr gengisáhættu í rekstri, þ.e.a.s. við gengisvarnir. Í þeim tilvikum nota fyrirtæki gjaldeyrissamninga til þess að minnka tjón vegna gengisþróunar tiltekinnar myntar. Slíkar gengisvarnir hafa sama tilgang og tryggingar, þ.e. að minnka tap en ekki að skapa ávinning. Fyrirtæki getur því minnkað tap sitt vegna gengislækkunar með því að gera gjaldeyrissamning. Lykilatriði í þessu sambandi er að fyrirtækið hefur ekki hag af því að gengið lækki og gengisvörnin skili hagnaði. Fyrirtækið tapar eftir sem áður en samningur um gengisvarnir dregur hins vegar úr því tapi. Ólíkt spákaupmanninum kemur það fyrirtækinu best ef gengið hækkar.

Einföld mynd gjaldeyrissamninga er sú að fyrirtæki og banki semja um að skiptast á fyrirfram ákveðnum fjárhæðum í krónum og erlendum gjaldeyri eftir tiltekinn tíma. Við uppgjör samningsins greiðir t.d. fyrirtækið krónur og bankinn greiðir því gjaldeyri á móti. Við núverandi aðstæður á Íslandi hefur skapast það vandamál að bankarnir hafa ekki getað staðið við sinn hluta samninga um greiðslur í erlendum gjaldeyri.

Sérstaða Exista
Mikilvægt er að hafa í huga sérstöðu Exista á meðal íslenskra fyrirtækja. Bókfært eigið fé Exista var fyrir bankahrunið 2 milljarðar evra (um 340 milljarðar króna). Það gefur augaleið að varnir fyrirtækis af þeirri stærðargráðu geta numið umtalsverðum fjárhæðum.

Frá ársbyrjun 2007 hefur Exista fært reikninga sína í evrum, enda hafa eignir félagsins verið að meirihluta erlendar. Frá þeim tíma hefur fyrirtækið varið eigið fé sitt fyrir sveiflum í öðrum gjaldmiðlum gagnvart evru, m.a. í íslensku krónunni enda hlutir félagsins í Kaupþingi, Bakkavör og fleiri félögum skráðir í krónum. Ef hlutir þessara félaga hefðu hins vegar verið skráðir í evrum hefði ekki verið þörf á slíkum gengisvörnum. Bæði Kaupþing og Bakkavör höfðu um alllangt skeið unnið að því að fá hlutabréf sín skráð í annarri mynt en krónu en þau mál fengu ekki afgreiðslu í tæka tíð.

Varnir á eigið fé er mikilvægur þáttur í rekstri fjármálafyrirtækis eins og Exista. Fyrirtækjum ber að verja fjárhagslegar undirstöður sínar og draga úr áhættu í rekstri og gæta þannig hagsmuna hluthafa og lánveitenda. Hefði Exista kosið að gera það ekki, þá fyrst mætti halda fram að félagið stundaði veðmál um gengisþróun. Exista hefur gert samninga um gengisvarnir við alla stærstu viðskiptabankana og hefur kostnaður vegna þóknana og vaxtamunar í þeim samningum verið umtalsverður undanfarin tvö ár. 

Að lokum skal það ítrekað að Exista dró verulega úr gjaldeyrissamningum sínum á árinu 2008 sem hefði átt að leiða til styrkingar krónunnar fremur en veikingar. Það stenst því engan veginn að gengisvarnir Exista hafi átt þátt í því að íslenska krónan féll eftir því sem leið á árið 2008. Önnur öfl hafa ráðið því.

Höfundur er forstjóri Exista